Mradi wa Mlinde Mama

Utangulizi: Uokozi kwa Walio Hatarini Zaidi

Nchini Tanzania, nafasi ya mwanamke kunusurika wakati wa ujauzito na uzazi bado si ya uhakika kabisa, hasa katika maeneo ya vijijini kama Mkoa wa Geita, unaokabiliwa na vifo vingi vya kina mama na uhudhuriaji hafifu wa kliniki ya wajawazito (ANC). Mradi wa Mlinde Mama ulizaliwa kutokana na swali muhimu: Je, tunaweza kutumia nguvu ya ubunifu wa kidijitali kubadilisha hali hii halisi?

Mlinde Mama — likimaanisha "Kumlinda Mama" kwa Kiswahili — ni mpango bunifu wa afya wa kidijitali ulioundwa kuboresha matokeo ya afya ya mama na mtoto mchanga kwa kutoa taarifa za wakati muafaka, za kuaminika na zinazofikika kwa wanawake wakati wa ujauzito na baada ya kujifungua. Ukitekelezwa na Prime Health Initiative Tanzania (PHIT) kwa ushirikiano na Wizara ya Afya (MOH), Jhpiego, na wadau wa jamii, mradi huu unaonyesha jinsi teknolojia inavyoweza kuimarisha mifumo ya afya ya umma huku ikiweka mahitaji halisi ya wanawake katikati.

Ukifadhiliwa na Bill & Melinda Gates Foundation kwa ruzuku ya $500,081 (INV-046249) kuanzia Septemba 2022 hadi Agosti 2024, Mlinde Mama ulifanyiwa majaribio katika Mkoa wa Geita. Lengo letu lilikuwa kwenda mbali zaidi ya huduma za jadi za mtu mmoja mmoja na kuunda mfano wa huduma kwa vikundi unaovutia zaidi na wenye ufanisi, pamoja na mfumo wa utabiri wa huduma za kliniki ya wajawazito, hatimaye kuboresha matokeo kwa wanawake karibu 6,000 tuliowasajili.

Mlinde Mama Unafanya Nini: Mkakati wa Njia Mbili

Jukwaa la Mlinde Mama linaziba pengo kati ya vituo vya afya na jamii kwa kuhakikisha wanawake hawako peke yao katika kipindi hiki muhimu. Linatoa ujumbe wa afya uliopangwa kulingana na hatua mahususi ya ujauzito moja kwa moja kwa wanawake kwa kutumia teknolojia ya simu, ukilingana na miongozo ya kitaifa ya afya ya mama na mtoto.

Mradi ulijengwa juu ya nguzo mbili zilizounganika:

1. Kuendeleza Huduma ya Kliniki ya Wajawazito kwa Vikundi (G-ANC): Tuliondoka kutoka mfano wa ushauri wa mtu mmoja mmoja uliolemewa. Wajawazito wenye umri sawa wa mimba walikutanishwa katika vikundi vidogo vya usaidizi vya watu 8–15. Vipindi hivi vya saa mbili, vilivyowezeshwa na wauguzi na wakunga waliofunzwa, viliunganisha ukaguzi wa kliniki na ujifunzaji wa rika kwa rika pamoja na elimu ya afya. Mkakati huu ulijenga hali ya umoja wa jamii, uliwawezesha wanawake kuchukua hatamu za afya zao, na kuboresha kwa kiasi kikubwa uhudhuriaji na matumizi ya huduma.
2. Kuendeleza Zana ya Upangaji wa Hatari kwa Kutumia Akili Bandia (AI): Tulitumia nguvu ya takwimu. Tukijenga juu ya Programu ya WAJA inayomilikiwa na Wizara ya Afya (sasa Mfumo Muunganiko wa Jamii - UCS), jukwaa liliongezwa uwezo wa Upangaji wa Hatari za Kliniki ya Wajawazito (ARS) kwa kutumia Kujifunza kwa Mashine (ML). Vipengele muhimu ni pamoja na:
   • Ujumbe wa Afya Uliobinafsishwa na Utabiri wa Hatari: Ukitegemea hatua ya ujauzito na takwimu zilizochanganuliwa na ML kutoka rekodi zaidi ya 300,000 za ANC, ukitoa utabiri wa hatari kama vile matatizo ya shinikizo la damu.
   • Mawasiliano ya Njia Mbili: Kuwaruhusu wanawake kuuliza maswali na kupokea ushauri, hata kupitia SMS katika maeneo yenye teknolojia finyu.
   • Vikumbusho vya Rufaa na Muunganiko: Tahadhari za dalili za hatari, pamoja na uhamishaji wa takwimu bila mshono kwenda kwenye UCS ya Wizara ya Afya kwa ajili ya watoa huduma.

Mafanikio Makuu na Matokeo kwa Muhtasari

Matokeo ya mradi wa Mlinde Mama yalikuwa ya kuleta mabadiliko makubwa, yakionyesha nguvu ya mfano huu uliounganishwa. Ushahidi kutoka tathmini yetu ya mwisho wa mradi na utafiti wa kikundi cha watu (cohort study) uliochapishwa katika BMC Global and Public Health (Februari 2026) unaonyesha:

• Ushiriki Usio na Kifani: Tulifanikiwa kusajili wanawake 5,936 katika vikundi 149 vya G-ANC katika vituo sita vya afya.
• Kuongezeka kwa Uhudhuriaji wa ANC: Asilimia ya wanawake waliokamilisha angalau ziara nne za ANC (ANC4+) iliongezeka kutoka msingi wa 34% hadi kufikia kiwango cha kushangaza cha 94%.
• Uboreshaji wa Huduma Muhimu: Matumizi ya huduma muhimu yaliboreka kwa kiasi kikubwa:
  • 76.1% walipokea dozi tatu zilizopendekezwa za Tiba Kinga ya Vipindi kwa ugonjwa wa malaria (IPTp3+).
  • 92.6% walipokea virutubisho vya chuma na foliki.
  • 96.2% ya wanawake walijifungua katika kituo cha afya, hivyo kuhakikisha uzazi salama zaidi.
• Ulinganisho na Utafiti wa Idadi ya Watu na Afya Tanzania (TDHS) wa 2022 unaonyesha ubora wetu: ANC4+ (93.9% ikilinganishwa na 65% kitaifa) na uzazi wa vituoni (96.2% ikilinganishwa na 85%).
• Mfumo wa Akili Bandia wenye Nguvu na Usahihi: Tuliunda na kutumia mfumo wa kujifunza kwa mashine unaotabiri matatizo ya ujauzito kwa usahihi wa 91%, zana ambayo sasa iko tayari kwa uthibitishaji na matumizi mapana zaidi.
• Imani Kubwa ya Watumiaji: Kuridhika kwa hali ya juu kuliripotiwa miongoni mwa wanawake na watoa huduma za afya, pamoja na mawasiliano bora na viwango vya ukamilishaji wa vipimo (mfano: hemoglobin: 97% katika G-ANC dhidi ya 80% katika huduma za kawaida).

Thamani kwa Wafadhili na Washirika: Mfano Unaoweza Kupanuliwa na Kudumu

Mlinde Mama unatoa mwongozo wenye mvuto wa kuimarisha huduma za afya ya uzazi:

• Umejengwa Juu ya Miundombinu Iliyopo: Umeunganishwa katika mifumo ya Wizara ya Afya, ukihakikisha umiliki wa serikali, uendelevu, na muunganiko usio na mshono na vipaumbele vya kitaifa vya afya.
• Unaweza Kubadilika na Unajumuisha Wote: Unafaa kwa mazingira yenye rasilimali finyu ukiwa na uwezo wa kufanya kazi bila mtandao, njia mbadala za SMS, na muundo unaozingatia utamaduni.
• Umejikita Kwenye Usimamizi Madhubuti: Maendeleo ya kubadilika kwa haraka (agile), usimamizi wa kila mwezi, na marekebisho yanayotokana na takwimu yalishinda changamoto halisi kama ubora wa takwimu na uhaba wa vifaa.
• Matokeo Yaliyothibitishwa: Wanawake waliokamilisha ziara nne au zaidi za ANC walikuwa na upungufu wa 88% wa matokeo mabaya ya uzazi (vifo vya watoto tumboni na wakati wa kujifungua).

Mlinde Mama unathibitisha kwamba bidhaa za umma za kidijitali zinaweza kuleta matokeo halisi na yanayopimika zinapoundwa zikizingatia jamii na mifumo iliyopo.

Mustakabali wa Mlinde Mama

Mradi wa Mlinde Mama umekamilika, lakini matokeo yake yanaanza tu. Hatua zinazofuata zinahusisha kupanua mfano wa G-ANC, kuthibitisha zana ya AI katika mazingira yaliyodhibitiwa, na kushirikisha mafunzo yetu ya wazi na jamii ya afya duniani.

Kwa fursa za ushirikiano au upanuzi, wasiliana na PHIT kupitia info@phit.or.tz.